Zaadbalkanker

Zaadbalkanker is kanker die ontstaat in een zaadbal, ook wel teelbal genoemd. De ziekte komt vooral voor bij jonge mannen. De vooruitzichten zijn meestal goed, maar de diagnose en behandeling kunnen veel invloed hebben op je dagelijks leven, vruchtbaarheid en zelfbeeld. Hier lees je hoe je zaadbalkanker kunt herkennen, welke onderzoeken en behandelingen mogelijk zijn en waar je ondersteuning kunt vinden.

Aandoening: wat is zaadbalkanker?

De zaadballen liggen in de balzak. Ze maken zaadcellen en het hormoon testosteron aan. Achter elke zaadbal ligt een bijbal, waarin zaadcellen verder rijpen en worden opgeslagen.

Zaadbalkanker ontstaat meestal in de kiemcellen: de cellen waaruit zaadcellen ontstaan. Zo’n tumor heet een testiculaire kiemceltumor. Een andere medische naam voor een tumor in de zaadbal is testistumor.

In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 1.000 mannen de diagnose zaadbalkanker. De ziekte komt vooral voor bij jonge mannen, onder wie mannen tussen 18 en 35 jaar. Ook op andere leeftijden kun je zaadbalkanker krijgen.

Soorten en uitzaaiingen

Er zijn twee hoofdgroepen kiemceltumoren: seminomen en niet-seminomen. Een tumor kan ook uit verschillende soorten kiemcellen bestaan. Het type tumor bepaalt mede welke behandeling passend is.

Zaadbalkanker kan uitzaaien. Kankercellen verspreiden zich dan naar andere plekken in het lichaam. Vaak zijn dat eerst de lymfeklieren achter in de buik, in de buurt van de nieren. Ook uitzaaiingen naar bijvoorbeeld de longen komen voor.

Oorzaken en risicofactoren

Waarom zaadbalkanker ontstaat, is meestal niet duidelijk. Het risico is hoger als een zaadbal niet of pas laat is ingedaald, als je eerder zaadbalkanker hebt gehad of als de ziekte bij een vader of broer voorkomt. Ook zonder deze risicofactoren kan zaadbalkanker ontstaan.

Zaadbalkanker is niet besmettelijk en is geen geslachtsziekte. Je krijgt het niet door masturbatie of andere seksuele activiteiten. Er is geen overtuigend bewijs dat een mobiele telefoon in je broekzak zaadbalkanker veroorzaakt.

Klachten: hoe herken je zaadbalkanker?

Vaak merk je als eerste dat een zaadbal anders aanvoelt of groter wordt. Een afwijking doet meestal geen pijn, maar pijn sluit zaadbalkanker niet uit.

Mogelijke klachten zijn:

  • Een knobbel of harde plek in de zaadbal.
  • Een zaadbal die groter wordt of anders aanvoelt.
  • Een zwaar of trekkend gevoel in de balzak.
  • Pijn of ongemak in de zaadbal, balzak of onderbuik.
  • Soms gevoelige of grotere borsten door veranderingen in hormonen.
  • Bij uitzaaiingen soms aanhoudende rugpijn, buikpijn of luchtwegklachten.

Deze klachten kunnen ook een andere oorzaak hebben, zoals een ontsteking of vochtophoping. Maak op korte termijn een afspraak met je huisarts als je een knobbel, verharding of andere verandering opmerkt. Wacht niet af omdat je geen pijn hebt.

Bij plotselinge, hevige pijn in een zaadbal moet je direct medische hulp zoeken. Dit kan wijzen op een verdraaiing van de zaadbal, die snel behandeld moet worden.

Je zaadballen zelf controleren

Het helpt om te weten hoe je zaadballen normaal aanvoelen. Voel bijvoorbeeld na een warme douche voorzichtig met je vingers en duim. De bijbal voelt als een zachtere structuur achter de zaadbal; dit is normaal.

Het is niet bewezen dat routinematig zelfonderzoek bij alle mannen de sterfte aan zaadbalkanker vermindert. Bespreek bij een verhoogd risico met je arts of regelmatige zelfcontrole voor jou zinvol is. Laat een nieuwe verandering altijd beoordelen.

Diagnose: onderzoeken bij zaadbalkanker

De huisarts onderzoekt je zaadballen en verwijst je bij een verdachte afwijking naar het ziekenhuis. Daar onderzoekt een uroloog je verder. Deze arts behandelt onder andere aandoeningen van de mannelijke geslachtsorganen.

Mogelijke onderzoeken zijn:

  • Een echo: hiermee bekijkt de arts de zaadbal en de afwijking.
  • Bloedonderzoek: bepaalde tumormerkstoffen, zoals AFP, hCG en LDH, kunnen verhoogd zijn. Normale uitslagen sluiten zaadbalkanker niet uit.
  • Een CT-scan: hiermee onderzoekt de arts of er aanwijzingen voor uitzaaiingen zijn.
  • Weefselonderzoek: meestal onderzoekt een patholoog de zaadbal nadat deze bij een operatie is verwijderd. Dit geeft duidelijkheid over het type tumor.

Een prikbiopt via de balzak is bij verdenking op zaadbalkanker doorgaans niet de gebruikelijke aanpak. De uroloog bespreekt welke onderzoeken en ingrepen nodig zijn.

Behandeling van zaadbalkanker

De behandeling hangt af van het soort tumor, eventuele uitzaaiingen, bloeduitslagen en je gezondheid. Het succes van een behandeling is afhankelijk van de fase van de ziekte en de conditie van de patiënt.

Meestal begint de behandeling met een operatie waarbij de arts de aangedane zaadbal via de lies verwijdert. Bij ernstige, uitgebreide ziekte kan soms eerst chemotherapie nodig zijn.

  • Operatie: verwijdering van de zaadbal en zaadstreng. Je kunt bespreken of je een zaadbalprothese wilt.
  • Actieve controle: als verdere behandeling niet direct nodig is, krijg je een vast controleschema met onderzoeken.
  • Chemotherapie: medicijnen die kankercellen doden. Dit kan nodig zijn bij uitzaaiingen of om de kans op terugkeer te verkleinen.
  • Bestraling: dit is in bepaalde situaties een mogelijkheid bij een seminoom.
  • Lymfeklieroperatie: soms worden lymfeklieren of achtergebleven afwijkingen in de buik verwijderd.

Vooruitzichten

De vooruitzichten zijn over het algemeen heel goed. Ongeveer 95% van de mannen met zaadbalkanker geneest. Dit is een algemeen cijfer: de persoonlijke vooruitzichten verschillen per type tumor en stadium. Ook bij uitzaaiingen is genezing vaak mogelijk, maar niet voor iedereen even waarschijnlijk.

Vruchtbaarheid en gevolgen

Met één gezonde zaadbal kun je meestal voldoende testosteron en zaadcellen blijven aanmaken. Toch kunnen de ziekte en behandeling je vruchtbaarheid verminderen. Bespreek daarom zo vroeg mogelijk, liefst vóór de behandeling, of je sperma wilt en kunt laten invriezen.

Andere mogelijke gevolgen zijn vermoeidheid, minder testosteron, seksuele problemen of veranderingen in je zelfbeeld. Chemotherapie kan daarnaast langdurige bijwerkingen geven. Bespreek aanhoudende klachten tijdens de controles.

Stichting Nationaal Fonds Tegen Kanker vindt aandacht voor voeding, beweging en mentale ondersteuning belangrijk naast de medische behandeling. Deze ondersteuning kan helpen om je conditie en kwaliteit van leven zo goed mogelijk te behouden, maar vervangt de kankerbehandeling niet.

Zelf doen: wat kun je zelf doen?

Je hoeft niet alles tegelijk aan te passen. Kies samen met je behandelteam wat haalbaar is. Bij Stichting Nationaal Fonds Tegen Kanker staan goede voeding, passende beweging en mentale ondersteuning centraal als aanvulling op medische zorg.

  • Blijf bewegen naar vermogen. Wandelen of lichte oefeningen kunnen helpen bij conditie en vermoeidheid. Vraag begeleiding als je belastbaarheid beperkt is.
  • Eet voldoende en gevarieerd. Meld onbedoeld gewichtsverlies of moeite met eten. Een oncologiediëtist kan persoonlijk advies geven.
  • Wissel activiteit en rust af. Bouw inspanning rustig op en bespreek aanhoudende vermoeidheid.
  • Gebruik supplementen niet op eigen initiatief. Sommige middelen beïnvloeden de behandeling. Overleg met je arts of apotheker.
  • Zoek steun als je daar behoefte aan hebt. Praten met een naaste, lotgenoot of professional kan helpen.

Geen dieet of leefstijl kan genezing garanderen. Wat passend is, verschilt per persoon en per behandelfase.

Ondersteuning tijdens en na zaadbalkanker

Zaadbalkanker kan vragen oproepen over relaties, seksualiteit, kinderen krijgen, studie en werk. Je kunt hiervoor terecht bij je verpleegkundig specialist of huisarts. Zij kunnen je zo nodig verwijzen naar een psycholoog, seksuoloog, fysiotherapeut of maatschappelijk werker.

Ook naasten kunnen ondersteuning gebruiken. Bespreek samen welke informatie of hulp nodig is. Bij problemen met werk en herstel kan de bedrijfsarts meedenken.

Ervaringen van anderen

Ervaringen van anderen kunnen herkenning geven, bijvoorbeeld rond controles, vermoeidheid of een kinderwens. Bedenk dat iedere ziektegeschiedenis anders is: een persoonlijk verhaal voorspelt niet hoe jouw behandeling verloopt.

Wil je ervaringen lezen of contact met lotgenoten? Kijk dan bij Stichting Zaadbalkanker of op kanker.nl. Je bepaalt zelf of en wanneer je jouw ervaringen wilt delen.

Praktisch: betrouwbare informatie en hulp

Schrijf vragen voor een afspraak vooraf op en neem eventueel iemand mee. Vraag je behandelteam wie je kunt bellen bij nieuwe klachten, bijwerkingen of onzekerheid tussen controles.

Aanmelden voor onze gratis nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Meld u aan voor onze gratis nieuwsbrief. U mag kiezen e-mail of per post. Inschrijven voor beide kan ook.