Acute leukemie

Acute leukemie is een vorm van bloedkanker die zich snel ontwikkelt. De ziekte ontstaat in het beenmerg, waar je lichaam bloedcellen maakt. Meestal is snel een behandeling nodig. De diagnose kan veel vragen en onzekerheid oproepen. Hier lees je wat acute leukemie is, welke behandelingen mogelijk zijn en waar je ondersteuning kunt vinden.

Aandoening: wat is acute leukemie?

Leukemie is kanker van de witte bloedcellen. Het is een verzamelnaam voor verschillende ziekten. De belangrijkste tweedeling is acute en chronische leukemie. Acute leukemie ontwikkelt zich meestal snel. Chronische leukemie verloopt doorgaans langzamer en hoeft niet altijd direct behandeld te worden.

Bij acute leukemie ontstaan kwaadaardige, onrijpe bloedcellen in het beenmerg. Deze noemen we leukemiecellen. Ze delen zich ongeremd en ontwikkelen zich niet tot goed werkende bloedcellen. Daardoor komt de aanmaak van gezonde bloedcellen in het gedrang.

Je kunt hierdoor een tekort krijgen aan rode bloedcellen, gezonde witte bloedcellen en bloedplaatjes. Rode bloedcellen vervoeren zuurstof, witte bloedcellen helpen bij de afweer en bloedplaatjes zijn nodig om bloedingen te stoppen. Leukemiecellen kunnen zich ook buiten het beenmerg ophopen, bijvoorbeeld in de lymfeklieren, milt of lever.

Twee belangrijke vormen

  • Acute myeloïde leukemie (AML): ontstaat in voorlopercellen van de myeloïde bloedcellijn. Dit is de meest voorkomende vorm van acute leukemie bij volwassenen.
  • Acute lymfatische leukemie (ALL): ontstaat in voorlopercellen van lymfocyten, een soort witte bloedcellen. ALL komt vooral bij kinderen voor, maar ook bij volwassenen.

Acute leukemie is relatief zeldzaam. AML komt vaker voor op oudere leeftijd. Beide vormen kennen verschillende subtypen, die belangrijk zijn voor de behandeling en de vooruitzichten.

Hoe ontstaat acute leukemie?

De ziekte ontstaat door veranderingen in het DNA van bloedvormende cellen. Meestal is niet duidelijk waarom die veranderingen optreden. Eerdere chemotherapie of bestraling, bepaalde beenmergziekten en blootstelling aan benzeen kunnen het risico verhogen.

Meestal is acute leukemie niet erfelijk. Soms speelt een erfelijke aanleg een rol. Leukemie is niet besmettelijk en ontstaat niet door iets wat je zelf verkeerd hebt gedaan.

Klachten: hoe herken je acute leukemie?

De klachten ontstaan vaak in enkele weken. Ze komen vooral door het tekort aan gezonde bloedcellen. Mogelijke verschijnselen zijn:

  • Vermoeidheid, bleekheid en kortademigheid: door bloedarmoede, een tekort aan rode bloedcellen.
  • Koorts of terugkerende infecties: doordat de afweer minder goed werkt.
  • Snel blauwe plekken krijgen: soms al na een lichte stoot.
  • Bloedingen: bijvoorbeeld een bloedneus, bloedend tandvlees of kleine rode of paarse puntjes in de huid.
  • Bot- of gewrichtspijn.
  • Gezwollen lymfeklieren of een vol gevoel in de buik: bijvoorbeeld door een vergrote milt.
  • Minder eetlust, onbedoeld gewichtsverlies of nachtzweten.

Bij sommige vormen van AML kan het tandvlees opzwellen. Niet iedereen krijgt dezelfde klachten. Deze verschijnselen kunnen ook andere oorzaken hebben en betekenen dus niet automatisch dat je leukemie hebt.

Neem contact op met je huisarts bij onverklaarde of toenemende klachten, zeker als meerdere verschijnselen tegelijk optreden. Zoek direct medische hulp bij ernstige benauwdheid, een bloeding die niet stopt of koorts waarbij je je ernstig ziek voelt.

Diagnose

Bij een vermoeden van leukemie laat de huisarts bloedonderzoek doen. Daarbij worden onder andere de aantallen en kenmerken van bloedcellen bekeken. Bij afwijkingen die op acute leukemie wijzen, volgt meestal een snelle verwijzing naar een hematoloog: een arts die gespecialiseerd is in bloedziekten.

Voor de diagnose is doorgaans beenmergonderzoek nodig. De arts neemt onder plaatselijke verdoving wat vloeibaar beenmerg af en soms ook een klein stukje beenmergweefsel. Bespreek vooraf welke pijnstilling mogelijk is.

Laboratoriumonderzoek bepaalt het type leukemie en onderzoekt kenmerken van de leukemiecellen, waaronder veranderingen in het DNA. Dit helpt om een behandeling te kiezen. Soms zijn aanvullende onderzoeken nodig, zoals een scan of onderzoek van het hersen- en ruggenmergvocht.

Behandeling

Acute leukemie vraagt meestal om een snelle behandeling in een gespecialiseerd ziekenhuis. Zonder behandeling kan de ziekte binnen korte tijd levensbedreigend worden. Het behandelteam bespreekt welke aanpak past bij het type leukemie, de kenmerken van de cellen, je gezondheid en jouw wensen.

Het succes van een behandeling is afhankelijk van de fase van de ziekte en de conditie van de patiënt. Ook het subtype, DNA-afwijkingen in de leukemiecellen en de reactie op de eerste behandeling spelen een belangrijke rol. Bij acute leukemie gebruikt de arts meestal geen stadiumindeling zoals bij veel andere kankersoorten.

Mogelijke behandelingen

  • Chemotherapie: medicijnen die leukemiecellen doden of hun deling remmen. Vaak bestaat de behandeling uit meerdere kuren en behandelfasen.
  • Doelgerichte therapie: medicijnen die aangrijpen op bepaalde eigenschappen van de leukemiecellen. Dit is niet voor ieder subtype mogelijk.
  • Immunotherapie: een behandeling die het afweersysteem helpt leukemiecellen aan te vallen. Dit kan bij bepaalde vormen van ALL worden toegepast.
  • Stamceltransplantatie: na een voorbereidende behandeling krijg je gezonde bloedvormende stamcellen, meestal van een donor. Deze behandeling is geschikt voor een deel van de patiënten.
  • Minder intensieve behandeling: als een intensieve behandeling te belastend is, kunnen andere medicijnen of combinaties daarvan passend zijn.
  • Ondersteunende zorg: bijvoorbeeld bloed- en bloedplaatjestransfusies, medicijnen tegen infecties en behandeling van pijn of misselijkheid.

Bij ALL worden vaak ook medicijnen in het hersen- en ruggenmergvocht toegediend om leukemiecellen daar te behandelen of te voorkomen. Sommige subtypen vragen om een eigen aanpak.

Remissie en vooruitzichten

Een behandeling kan gericht zijn op genezing of op het afremmen van de ziekte en verminderen van klachten. Als met standaardonderzoek geen leukemie meer aantoonbaar is en de bloedaanmaak voldoende is hersteld, kan sprake zijn van een complete remissie. Dat betekent niet automatisch dat de ziekte definitief weg is. Aanvullende behandeling en controles blijven vaak nodig.

De vooruitzichten verschillen sterk per persoon. Algemene overlevingscijfers zeggen daarom weinig over jouw situatie. Je hematoloog kan uitleggen welke gegevens voor jou relevant zijn.

Bij Stichting Nationaal Fonds Tegen Kanker vinden we aandacht voor voeding, beweging en mentale ondersteuning belangrijk naast de medische behandeling. Passende ondersteuning kan helpen om je conditie en kwaliteit van leven zo goed mogelijk te behouden. Ze vervangt de behandeling van leukemie niet.

Zelf doen: wat kun je zelf doen?

Je hoeft dit niet alleen te doen. Stem leefstijladviezen af met je behandelteam, omdat je weerstand, bloedwaarden en belastbaarheid tijdens de behandeling kunnen veranderen.

  • Eet naar behoefte en mogelijkheden. Voldoende energie en eiwit zijn belangrijk. Vraag een oncologiediëtist om hulp bij afvallen, weinig eetlust of slikklachten.
  • Beweeg binnen je grenzen. Korte wandelingen of lichte oefeningen kunnen helpen. Vraag advies bij ernstige bloedarmoede, weinig bloedplaatjes of koorts.
  • Volg de hygiëne- en voedingsadviezen van het ziekenhuis. Deze kunnen belangrijk zijn als je afweer laag is.
  • Bespreek supplementen vooraf. Vitamines, kruiden en andere middelen kunnen de werking van medicijnen beïnvloeden.
  • Geef spanning en somberheid aan. Een gesprek met een deskundige kan steun bieden.

Stichting Nationaal Fonds Tegen Kanker zet zich in voor aandacht voor voeding, beweging en welzijn als onderdeel van de kankerzorg. Wat haalbaar en helpend is, verschilt per persoon en per behandelfase.

Ondersteuning

Acute leukemie kan gevolgen hebben voor je lichaam, emoties en dagelijks leven. Een hematologieverpleegkundige kan helpen bij vragen over klachten, medicijnen en het omgaan met de behandeling. Zo nodig krijg je begeleiding van een fysiotherapeut, diëtist, psycholoog of medisch maatschappelijk werker.

Ook je naasten kunnen ondersteuning nodig hebben. Bespreek praktische zorgen over werk, inkomen, vervoer of hulp thuis met het ziekenhuis. Ondersteunende en palliatieve zorg kan tijdens verschillende fasen van de ziekte helpen bij klachten en kwaliteit van leven, ook naast een behandeling die op genezing is gericht.

Ervaringen

Ervaringen van anderen kunnen herkenning en praktische tips bieden. Via patiëntenorganisatie Hematon en kanker.nl kun je verhalen lezen of contact zoeken met lotgenoten. Kies zelf of en wanneer je daar behoefte aan hebt.

Iedere ziektegeschiedenis is anders. Het verloop bij iemand anders voorspelt niet hoe jouw behandeling zal verlopen.

Praktisch: informatie en hulp

  • Kanker.nl: informatie over leukemie, behandelingen en leven met kanker.
  • Hematon: patiëntenorganisatie voor mensen met een bloedziekte of stamceltransplantatie.
  • Verwijsgids Kanker: hulp bij het vinden van aanvullende zorg en begeleiding.
  • IPSO: centra voor leven met en na kanker, ook voor naasten.
  • Prinses Máxima Centrum: informatie over leukemie bij kinderen.

Vraag je behandelteam welk telefoonnummer je dag en nacht kunt bellen. Tijdens een behandeling kan koorts een spoedsituatie zijn. Volg de afgesproken belinstructies en wacht bij koorts of plotselinge ziekteverschijnselen niet tot je volgende controle.

Aanmelden voor onze gratis nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Meld u aan voor onze gratis nieuwsbrief. U mag kiezen e-mail of per post. Inschrijven voor beide kan ook.